Tożsamość europejska

Proces twórczy zjednoczonej Europy, w całej swojej złożoności, to między innymi tworzenie tożsamości europejskiej, która winna wypełnić polityczno prawne ramy całego projektu.

Tożsamość europejska to poczucie “bycia Europejczykiem”, odczuwanie związku z Europą. Te dosyć ogólnikowe i popularne stwierdzenia wymagają rozwinięcia.

Obecnie tożsamość europejska, jest raczej w trakcie kształtowania się w wyniku rozwoju integracji europejskiej, przenikalności granic, wzmacniania się więzi między narodami.

Otwarte są pytania, co stanowi istotę tożsamości europejskiej, jakie wspólne wszystkim Europejczykom elementy ją tworzą. Nie ma jednoznacznej odpowiedzi, czym jest Europa, gdzie przebiegają jej granice. Rozszerzająca się Europa to wiele starych już i coraz więcej nowych pytań na które wciąż nie ma jednoznacznych odpowiedzi. W przededniu referendum unijnego w naszym kraju, widać jak skrajne mogą być poglądy na kwestię całego projektu Europejskiego. Projektu który sam w sobie jest wciąż do końca niejasny i nie pełny.

Cały ten proces doskonale ocenił Vaclav Havel twierdzeniem :”Nie mogę pozbyć się uczucia, ze wszystko, co dotychczas osiągnięto jest skutkiem dokonań minionej epoki i korzeniami tkwi w innym kontekście. Ten projekt trwa nadal, ale pozbawiony nowych impulsów i rzeczywistej wiedzy o zmienionych warunkach. Dopuszczalne jest zatem mniemanie, iż Europa budowana obecnie, uświadamia sobie zasadniczo odmienny kontekst swego aktualnego rozwoju w stopniu niedostatecznym, aby podjąć krytyczną refleksję nad swoja właściwą istotą”.

Z pewnością początki powstawania takich wspólnot jak Europejska Wspólnota Węgla i Stali czy też późniejsza Europejska Wspólnota Gospodarcza miały trochę inny kontekst niż ten z którym teraz się spotykamy, mówiąc o rozszerzeniu Unii Europejskiej na wschód.

Proces integracji Europejskiej praktycznie rozpoczął się w momencie powstania planu Schumana. Dylemat przed którym stanęli Francuzi po 1945 roku, to jak powstrzymać rozwój potęgi Niemiec, by nie stanowiła groźby dla Europy a jednocześnie pozwolić na utrzymanie jej sił produkcyjnych na takim poziomie, by zapewnić dostatecznie duży dopływ surowców, umożliwiający Francji rozwój przemysłu. Francuzi prowadzili rozmowy na ten temat z Wielką Brytanią, krajami Beneluksu a nawet z ZSRR. Rozmowy z Brytyjczykami nie przyniosły żadnych konkretów zaś Minister Spraw Zagranicznych ZSSR brutalnie odrzucił francuski plan rozbrojenia Niemiec. Francuzom pozostał więc wariant trzeci czyli zbliżenie z Niemcami, a w konsekwencji wspomniany już wyżej plan Schumana.

Tworzenie Europy zostało zaakceptowane prze Francje jak i Niemcy we wspólnym interesie. Kanclerz Niemiec, Konrad Adenauer na powstanie planu Schumana zareagował słowami „ To nasz przełom” (1). Karl Jaspers w liście do Hannah Arendt pisał „ [ Naszym] przeznaczeniem jest dzisiaj sprawić, aby Niemcy mogły choćby egzystować w zjednoczonej Europie , gdyż wskrzeszenie ich dawnej chwały może dojść do skutku jedynie przez unifikację europejską; dlatego nieuchronnie musimy paktować, z tym egoistycznym mieszczańskim społeczeństwem francuskim”(2) . Jeżeli tożsamość europejska ma na celu wzmacnianie więzi narodowych to trzeba przyznać że początki niemiecko francuskie były dosyć trudne, co zresztą jest zrozumiałe, zważywszy na ilość konfliktów zbrojnych miedzy tymi krajami i sprzecznymi interesami terytorialnymi czy też gospodarczymi. Nowa rzeczywistość przyniosła nowe rozwiązania.

Jean Monnet pisał w swoich wspomnieniach, że Europa zostanie stworzona poprzez kryzysy, choć nie będzie sumą tego, co przyniosą. Podobnie Heraklit mówił, że “wojna jest matką wszystkich spraw”. Druga Wojna Światowa w istocie była szokiem, który przyniósł Europie uzdrowienie.

Na tworzenie się nowoczesnej Europy Zachodniej, wpłynęło kilka aspektów w jakich Europa znalazła się po klęsce Hitlera. Tony Judt w swoim eseju na temat Europy, wymienia między innymi; wstrząs wywołany wojną, poczucie wspólnego doświadczenia konfliktu, pamięć o sprawach o których należało by zapomnieć (3) , zimna wojna. Sytuacja po drugiej wojnie światowej, była pod wieloma względami nowa i dawała podłoże do wspólnej integracji Europy Zachodniej, oraz tworzenia tożsamości europejskiej.

Współpraca gospodarcza w Europie Zachodniej, reformy gospodarcze i społeczne dały pozytywny efekt w postaci tego co nazywane jest często zachodnioeuropejskim „cudem” gospodarczym. W takim klimacie społeczno, ekonomicznym coraz łatwiej było tworzyć tożsamość europejską, a odwoływanie się do imperium Karola Wielkiego z IX wieku, odpowiadało oczekiwaniom początkowej, powojennej Europie sześciu państw. Można więc stwierdzi ze państwa skupione wokół EWG odegrały ogromną rolę w tworzeniu świadomości europejskiej w sensie nowoczesnej Europy.

Proces integracji europejskiej który obejmował będzie z coraz to nowe kraje Europy Środkowo Wschodniej formułuje nowe pytania i ogromną ilość odpowiedzi, nie rzadko skrajnych. Pytania typu „czy kraje na wschód od Łaby to również Europa ?”, „czy kraje europy środkowo wschodniej mogą aspirować do elitarnego grona zachodnioeuropejskiego?”, prowokują czasem bardzo skrajne i dziwaczne odpowiedzi. Jak może wyglądać tożsamość europejska kiedy słyszy się o podziałach na starą i nową Europę?

Jeszcze trudniej odnosić się do europejskości kiedy słyszy się hasła „Unia Europejska jak Związek Sowiecki”(4) .

Tony Judt analizując geopolityczną mapę Europy potwierdza istnienie linii dzielącej Europę Wschodnią od Zachodniej. Za błędne uważa przypuszczenie że owa linia była sztucznym wytworem zimnej wojny. Twierdzi dalej ze takie miasta jak Praga czy Wilno nigdy nie były stolicami w takim sensie europejskim jak Florencja, Madryt, Londyn czy Wiedeń. Rozważania dotyczące rozszerzenia podziału o Europę Środkową, Tony Judt uważa za pomysł uzasadniony, ale bardzo nowoczesny. W tym kontekście mówienie o tożsamości europejskiej Europy Środkowej jest dużym wyzwaniem. Tony Judt pisze wręcz „ Od samego początku jednak na mieszkańców Europy Wschodniej czy „ Środkowej”, których tożsamość opierała się w znacznym stopniu na całej serii zjawisk negatywnych- nie rosyjskich, nie prawosławnych, nie tureckich, nie niemieckich czy innych – właśnie prowincjonalność wymuszała jakby państwowe działania” (5). Z tego punktu widzenia istnieje zatem wiele „ Europ” z których każda może słusznie domagać się prawa do tego tytułu, żadna do monopolu.

Według niektórych Europę można podzielić na tą która „wie” i tą która chce „stać się wiedząca”. Z naszej, polskiej perspektywy nie ukrywam łatwiej zgodzić się z Czesławem Miłoszem, który Europę porównuje do rodziny, w której jedni członkowie są szanowani inni zaś kłopotliwi i trochę dokuczliwi i biedni.

Wiemy czym charakteryzuje się tożsamość europejska tylko trudno ją czasami budować na fundamencie podziałów na lepszych i gorszych czy też politycznej ignorancji. Hasła euro sceptyków w naszym kraju, donośne acz pozbawione merytorycznej dyskusji, również tego nie ułatwiają.

Sama idea zjednoczonej Europy a w szczególności jej rozszerzenia, spotykała się z krytyka w samej Europie Zachodniej. Nie rozwijając myśli można przytoczyć słowa choćby Jane Kramer: „ Idea „ Europy” istnieje dopóty, dopóki nikt z tego powodu nie cierpi lub dopóki ktoś uważa że cierpi” zaś Enzensberger nazwał współczesny projekt integracji „ europejską próbą samobójstwa”.

Poglądy są bardzo różne. Lekarstwem na sceptycyzm europejski może być tylko optymizm połączony z merytorycznym podejściem do tematu.

Unia Europejska wyrosła ze swojego dawnego kształtu. Licząc piętnaście, a w przyszłości dwadzieścia kilka państw członkowskich, nigdy już nie będzie miała intymności Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Zmienił się nie tylko kontekst integracji europejskiej, ale również rola, jaką ma do spełnienia. Mówi się obecnie że lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte zeszłego stulecia, to dwadzieścia lat straconych przez Europę. Istnieje pogląd że Europa obecna ma zjednoczyć się w nową siłę gospodarczą, konkurencyjną wobec i niezależną od Stanów Zjednoczonych. Trudno odnieść się do takich wizji, pamiętając że Francja, Niemcy i kraje Beneluksu w dużej mierze swój „cud” gospodarczy zawdzięczają Ameryce.

Europa podziela takie wspólne wartości i tradycje jak wolność osobista, prawa człowieka, tolerancja, oświecenie. Istniejące w zjednoczonej Europie granice nie tworzą linii podziału, nie zamykają, nie izolują, lecz stają się pomostem dla wymiany wartości oraz progiem dla otwartości i zrozumienia, ułatwiającym przezwyciężanie stereotypów obciążających wzajemne stosunki między narodami europejskimi. Kulturowa różnorodność narodów europejskich stanowi podstawę tożsamości Europy, ułatwia dialog między cywilizacjami, co przyczynia się do eliminacji źródeł potencjalnego konfliktu.

Tożsamość europejska oznacza dziś również budowanie coraz głębszych więzi, zwiększanie konkurencyjności gospodarczej, utrwalanie europejskiego stylu życia, europejskich wartości, z wolnością jednostki na czele, w nawiązaniu do społecznej zasady solidarności. W coraz bardziej otwartym świecie, w świecie powiązanym gęstą siecią współzależności, członkostwo w Unii Europejskiej pozwala jej państwom członkowskim na jednoczesne bycie sobą i czerpanie z doświadczeń i dorobku innych. Tożsamości narodowej i kulturowej nie można dzisiaj chronić i pogłębiać w izolacji. Trzeba to robić pośród i wraz z innymi narodami. Unia Europejska ma to do siebie, że sprawia, iż kraje członkowskie i ich społeczeństwa zwracają się bardziej ku sobie.

Tożsamość Europejską można budować na różnych płaszczyznach. Unia Europejska to jest projekt w trakcie formowania w którym tożsamość europejska ma niebagatelne znaczenie. Często na pytanie skierowane do twórców, kreatorów wizji wspólnej Europy ;po co zapraszają społeczności i narody Europy Środkowej i Wschodniej do Unii Europejskiej, uzyskujemy odpowiedz że chodzi tutaj o moralny fundament projektu europejskiego, o pewien „etos”.

Nie mamy dzisiaj w Europie wspólnego języka ani wspólnej kultury czy religii, fundamentem muszą być wspólne przekonania. Instytucje europejskie muszą zatem skierować pod adresem obywateli przesłanie, które przekona ich do zasadności realizacji przedstawianego projektu i dotrze do nich zanim korzyści płynące z tegoż projektu zaczną oni traktować jako oczywistość.

Niejednokrotnie mówi się, że Europa to stan ducha, a więc zjawisko niewymierne – takie, które trudno określić. Jest w tym wiele prawdy. Ale prawdą jest także, że europejskość to dzisiaj coś bardziej konkretnego – to wysokie standardy w przemyśle, ochronie środowiska, rolnictwie, nauce. To swobodny przepływ osób, a więc nieskrępowane kontakty między mieszkańcami wszystkich państw Unii Europejskiej. To bycie razem, to świadomość, że problemy jednych są naszymi wspólnymi problemami, a osiągnięcia – wspólnymi osiągnięciami. Czynnikiem konstytutywnym tożsamości może stać się europejska Karta Podstawowych Praw pod warunkiem, że będzie wiążąca prawnie. Karta powinna zawierać fundamentalne zasady demokracji europejskiej i zostać uroczyście przyjęta przez ludność wszystkich państw członkowskich (w wyborach bezpośrednich lub decyzją wybranych przedstawicieli, w zależności od tradycji danego kraju).

Świadomość europejska oznacza akceptację dla procesu integracji ze społeczeństwami innych krajów, które zachowując swą tożsamość narodową łączą się aby wykorzystać nowe szansę jakie stwarza duży potencjał demograficzny i wielki rynek europejski, demokratyczne reguły organizacji życia publicznego, swobodny przepływ innowacji, technologii i wartości kulturowych. Świadomość europejska to także zrozumienie dla potrzeby ujednolicenia prawa, standaryzacji produkcji i wielkich układów komunikacyjnych, energetycznych, łącznościowych. To takie przekonanie, że będą uszanowane zróżnicowania kulturowe narodów i grup etnicznych wzbogacające znacząco europejskie zasoby kultury.

Jak wygląda tożsamość Europejska w praktyce? Zapewne wygląda różnie w różnych krajach europejskich. To zależy od wielu czynników takich jak kultura, tradycja, rozwój gospodarczy itd. Tony Judt twierdzi że obecnie w Europie Zachodniej bycie „ Europejczykiem” nie jest niczym kontrowersyjnym i nie ma ani śladu sugestii co do braku stosownych „narodowych” uczuć. Jest to niewątpliwie bardzo duże osiągnięcie Unii Europejskiej.

Niewątpliwie bardzo duży wpływ na formowanie się tożsamości Europejskiej będą miały i mają obecnie instytucje polityczne i gospodarcze Unii Europejskiej. Dla świadomości Europejskiej znaczenie wręcz zasadnicze będzie miała konstytucja, która określi też w końcu charakter polityczny samej Unii. Wraz z dyskusją na temat konstytucji równolegle prowadzona jest debata nad reformami Unii Europejskiej. Zwraca się szczególnie uwagę na kwestię przybliżenia instytucji unijnych zwykłemu obywatelowi. Tego typu kierunek reform normatywnie ujęty w konstytucji europejskiej wzmocnił by z pewnością tożsamość europejską. Wspólny hymn, flaga i konstytucja to symbole które od zawsze kształtowały świadomość narodową i z pewnością będą kształtowały świadomość europejską. Nie widzę zagrożenia, ścierania się tego pojęcia na dwóch wyżej wymienionych płaszczyznach.

52 lat temu Europejska Wspólnota Węgla i Stali udowodniła, że Europa może się jednoczyć i tworzyć swoją tożsamość ponad wielowiekowymi podziałami i niszczącymi ją konfliktami. Stało się to dzięki śmiałej wizji i politycznej woli kilku wybitnych mężów stanu(6).

1. Tony Judt; „ Esej o Europie” str. 13.
2. Tony Judt; „ Esej o Europie” str. 13 przypis.
3. Tony Judt pisze: „ Pomimo, czy raczej z powodu tego że przemijały mity o zbiorowym oporze przeciwko uciskowi wewnętrznemu i zewnętrznemu, Francuzi, Włosi, a zwłaszcza Holendrzy mieli równie dobre powody, by odstawić najnowszą historię na bok i zacząć wszystko od nowa;”.
4. Hasło z wystąpienia Władimira Bukowskiego wygłoszone podczas Konferencji Unio sceptycznej w dniu 11 kwietnia 2003 roku w auli Akademii Świętokrzyskiej w Piotrkowie Trybunalskim.
5. Tony Judt; „ Esej o Europie” str. 13.
6. Tygodnik Polityka nr. 17, 28-IV-01, M. Mikołajczyk; artykuł; „ Jak rodziła się UE”.

JJ.2003

Komentuj